Ofsóknir

Á 17. öld kolreið Evrópu mikið galdrafár og var Ísland þar engin undantekning, en þó gekk galdrafárið öðruvísi fyrir sig hér á landi en víðast hvar annars staðar, og verður hér á eftir fjallað um það hvernig galdrafárið gekk fyrir sig hér á Íslandi og gerð skil á muninum, og reynt að finna líklegar ástæður fyrir honum. Einnig verður grenslast fyrir um líklega orsök galdraofsókna og um þá sem að þeim stóðu.

Samtímis því að grundvöllur var lagður að náttúruvísindum nútímans var fjöldi manna í Evrópu brenndur á báli fyrir galdur og þjónustu við djöfulinn.

Áhugi landsmann á fornum bókmenntum virðist hafa dvínað um og eftir miðja 16.öld frá því sem áður var, en sennilega hafa siðaskiptamenn séð ofsjónum yfir vinsældum fornra fræða á meðal almennings. Þeir gerðu lítinn greinarmun á heiðinni orðlist, kaþólskum ritum og galdri, allt var þetta flokkað undir villutrú sem reynt var að útrýma úr samfélaginu.

Þessir forvígismenn hafa líklega valdið því að mikið ritmál var eyðilagt á þeim forsendum að um væri að ræða pápískan villidóm.

Galdur eins og hann tíðkaðist á Íslandi var þó sjaldnast þess eðlis að djöfullinn væri dýrkaður einn og sér, mest bar á ásunum Óðni, Þór og Tý.

Oftast þegar að djöfullinn kom fyrir í galdri þá var verið að særa hann, þ.e. neyða hann til samstarfs, oftast með hjálp ása og/eða Guðs, Sæmundur fróði er sennilega sá íslendingur sem var hvað lagnastur við að láta djöfulinn vinna fyrir sig skítverkinn.

Þó svo að galdur hafi verið óleyfilegur frá falli kaþólsku kirkjunnar, (en innan hennar var stundaður hinn svokallaði hvítigaldur sem er hliðstæða varnargaldurs, galdurs sem beitt er mönnum til lækninga og góðs farnaðar), þá leitaði fólk oft til galdramanna til þess að fá lækningu sjúkra, hvort sem um menn eða dýr var að ræða, og var litið upp til galdramannsins svo framarlega sem galdurinn hreif, en ef galdurinn hætti að hrífa var litið á galdramanninn sem útsendara Satans og hann gjarnan kærður til yfirvalda, eitt þekktasta dæmi þess eðlis er mál Þórarins Halldórssonar sem brenndur var á Alþingi 1667.

Þórarinn hafði farið með ,,óvenjulegar lækningar” árum saman. Kvaðst jón nokkur Einarsson hafa sent eftir Þórarni árið 1664 til að ,,hafa á sinni stúlku tak að taka”.

Stúlkunni létti nokkuð við átekt Þórarins, en þá brá svo við að einhverskonar sjúkleiki réðist á kú er Þórarinn átti, og eftir að hann hafði læknað hana veiktist stúlkan að nýju og dó innan skamms. Loks hafði kýr hjá fyrrnefnefndum Jóni dáið tveimur nóttum þar á eftir. Áður hafði Þórarinn læknað kýr eina sem veikst hafði af uppblásingu og síðan batnað.

Áhrif erlendra kenninga um svartagaldur berast hingað til lands á 14. öld, en árið 1343 lét Jón biskup Sigurðsson í Skálhollti brenna nunnu á Kirkjubæ að nafni Katrínu, sem átti meðal annars að hafa veðsett sig djöflinum með brefi.

Í Evrópu var Latína mikið notuð í göldrum, en hér á landi var rúnaletur auk ýmis konar leinileturs mun vinsælla. Galdraletur var sagt vera villt, ef stafrófi þess var breitt eftir ákveðnum reglum, t.d. ef ritað var d í stað b. Ef frávikið var mikið var mikið var letrið talið rammvillt. Til álita kemur að töfraorðið ,,Hókus pókus” sem er gjarnan notað í barna töfrabrögðum nútímans eigi svipaða sögu, en það er talið eiga rætur að rekja til fornmála alrarissakramentisins hoc est corpus (þetta er líkami).

Sögubókum ber ekki saman um það hversu margir voru lífláttnir fyrir galdur í galdrafárinu á Íslandi á 17. öld , en ef lesnir eru annálar 1400-1800 þá má finna 24 tilfelli þar sem 21 karlmaður og ein kona voru brennd, einn maður hálshöggvin og annar hengdur.(sjá 6. tilvísun)

Fyrsta galdrabrenna 17. aldar fór fram árið 1625 en þá lét Magnús Björnsson sýslumaður brenna Jón nokkurn Rögnvaldsson á Melaeyrum í Svarfaðadal. Jóni þessum var gefið að sök að hafa magnað upp draug og sent hann manni að Urðum, og var fullyrt að þar hefði hann drepið hesta og gert þar ýmsan annan óskunda af sér. Jón andmælti ákærunni en þar sem blöð með rúnarmyndum fundust heima hjá honum var ekki að sök að spyrja, enda tók sá sem ásóttur var Guð til vitnis um að Jón einn hefði sent sér drauginn.

Þegar talað er um galdrabrennur, koma nöfn þriggja manna einna helst upp í hugann, en þau eru Þorleifur Kortsson, Jón Magnússon þumlungur og Páll í Selárdal, en þó hafa þeir ekki einir staðið að galdrabrennum. Alls lét Þorleifur brenna 8 manns eða þriðjung af þeim sem tekknir voru af lífi fyrir galdur á Íslandi á 17. öld. Eftir að faðir Þorleifs lést fór Þorleifur til Hamborgar (en langafi hans hafði verið þýskur og gift sig inn í íslenska aðalsætt.) að nema klæðskeraiðn, og þegar að hann kom heim um 1647, var hann gerður að lögsagnara Guðmundar Hákonarsonar náfrænda síns og árið 1652 varð Þorleifur sýslumaður í hálfri Ísafjarðarsýslu en stuttu síðar hafði hann einnig hlotið hálfa Strandarsýslu. Svo að oftast er það talið að Þorleifur hafi komið með nýustu tísku í galdramálum beint heim frá Hamborg, en þann tíma sem Þorleifur dvaldi í Hamborg var enginn brenndur fyrir galdra.

Það sem helst aðgreinir galdrafárið á Íslandi frá galdrafári Evrópu var það að aðeins ein kona var tekin af lífi á móti 23 karlmönnum, en það var Þuríður Jónsdóttir sem brennd var árið 1678. Líkleg ástæða fyrir þessu er sú að konur voru ekki taldar þess megnugar að galdra. Raunin var hinsvegar önnur annarsstaðar í Evrópu en þar voru það mestmegnis konur sem brenndar voru fyrir galdur og samskipti við djöfulinn. Ólafur Davíðsson skýrir ástæðuna fyrir því á mjög skemtilegan hátt. Miklu hefur fleira verið brennt af konum en körlum... Þetta virðist vera kynlegt í fljótu bragði en er þó eðlilegt, þegar betur er að gætt. Konur eru að öllu jafnaði hneigðari til hjátrúar en karlmenn. Þær hafa venjulega fjörugra ímyndunarafl og ofsafengnari geðshræringar. Auk þess fást konur miklu meira við að bera sögur hver um aðra en karlar... Það má telja alveg víst, að þvaður og mælgi málugra kerlinga hafi átt mikinn þátt í galdrabrennunum.

Mál Galdra-Möngu er frægasta galdramál sem viðkemur konum, en hún var sökuð um galdur en margsinnis sinjuð af Þorleifi Kortssyni.

Í galdramálum 17. aldar var oftar dæmt eftir Jónsbók en Kristnirétti, en samkvæmt henni láta menn lífið fyrir ,,fordæðu ok forneskjuskap ok spáfarir allar ok útisetur at vekja tröll upp eðr fremja heiðni”.

Kaflinn um galdra í Kristnirétti er á þessa leið. ,,Ef maðr fer með galldra æða fiolkyngi. Ok kueðr þat æða lætr kueða at ser eða fe sinu. Þat warðar honum fiorbaugs garð ok skal sök þeirre stefna heiman ok sækia wið tolftar kuið. Ef maðr ferr með fordæðu skap ok sækia ok warðar þat skog gang. Þat er fordæðu skapr ef maðr gerir i orðum sinum æða fiolkyngi sott æða bana fe æða mönnum. Þat skal sækia wið tylftar kuið”.

Síðasta galdrabrennan á Íslandi fór fram árið 1685, en þá var brenndur á Alþingi Halldór Finnbogason og í Fitjarallál segir. Á Alþingi var brenndur sá guðlastari Halldór Finnbogason úr Myrasýslu, sem fyrst af glensi, en síðan með innrættum, vondum vana snúið hafði upp á fjandann þeirri dýrmæddu bæn Faðir vor, Skriptarganginum og öðrum dýrmæddum sálmum nefninlega þessum: Eilífur guð og faðir kær etc, og sagt ,,skratti vor þá sem ert í helvíti, bölvað verði þitt nafn etc.Item: Minn kæri og verðugi skratti, eg bið þig að hugga mig með satans orði etc.Item: Eilífur skratti og faðir kær á upphaf all og enda etc. Eg trúi svo á Satan víst etc.” Hann meðkenndi, að sagt hefði að sér smakkaði betur lýs og þeirra blóð, en berging brauðs og víns í sakramentinu, og hvað fleira viðbjóðslegt að heyra aður eptir að hafa.

Hér á unda hefur verið fjallað um galdrafárið á Íslandi og borið saman við galdra eins og þeir tíðkuðust í Evrópu, en á meginlandi Evrópu voru það nánast einungis konur sem brenndar voru fyrir galdur, en á Íslandi voru það nær eingöngu karlar.

Teljum við að orsök fáfræðis og menntunarleysis íslendinga frá því þeir kristnuðust (og þá sérstaklega eftir siðaskiptin 1552) hafi verið sú að kirkjunar menn hafi verið hræddir um að trú fólks myndi breitast við það að almenningur reyndi að mennta sig með fornum bókmenntum.

Einnig er það skoðun okkar að Þorleifur Kortsson hafi ekki verið eins slæmur og af er látið, því að ef hann hefði kært sig um að brenna fleiri fyrir galdur þá hefði það verið leikur einn, því að alls komu upp um 120 galdramál á Íslandi á 17. öld og ansi stór hluti þeirra á meðan Þorleifur var við völd.